Uzlaştırma ve Şikâyet: Süreler, Şikâyetten Vazgeçmenin Etkisi
Giriş
Ceza muhakemesi, bir yandan maddi gerçeğe ulaşmayı ve kamu düzenini korumayı, diğer yandan kişi özgürlüğü ile adil yargılanma hakkı gibi temel güvenceleri zedelememeyi hedefleyen hassas bir denge alanıdır. Bu dengenin en görünür kurallarından biri “takibin kimin iradesine bağlı olduğu” meselesidir. Bazı suçlarda devlet, mağdurun iradesinden bağımsız biçimde re’sen harekete geçer; bazı suçlarda ise soruşturma ve kovuşturma, mağdurun (veya suçtan zarar görenin) şikâyetiyle başlar. İşte “şikâyet” kurumu, özellikle kişisel menfaatlerin ağır bastığı suç tiplerinde ceza adalet sisteminin kapısını açan anahtar işlevi görür (TCK m.73).
Buna karşılık “uzlaştırma”, klasik yargılama yolunun her dosyada en iyi toplumsal sonucu üretmediği kabulünden doğan, mağdurun zararının giderilmesi ve tarafların barışçı bir zeminde yeniden konumlanmasını hedefleyen bir alternatif uyuşmazlık çözüm yoludur (CMK m.253 vd.). Uygulamada şikâyet ve uzlaştırma çoğu zaman aynı dosyada kesişir: Şikâyetle başlayan bir süreç uzlaştırma ile sonuçlanabilir; şikâyetten vazgeçme ise uzlaştırmadan farklı hukuki sonuçlar doğurur. Özellikle iştirak (birden fazla fail), birden fazla mağdur, zincirleme suç veya fikri içtima gibi yapılar devreye girdiğinde, bu kurumların “kime, ne kadar ve nasıl” etki edeceği ciddi teknik tartışmalar yaratır.
Bu makalede; (i) şikâyetin hukuki niteliği ve şikâyet süresi, (ii) şikâyetten vazgeçmenin soruşturma ve kovuşturma üzerindeki etkisi, (iii) uzlaştırmanın kapsamı, usulü, süreleri ve sonuçları, (iv) içtima ve iştirak hallerinde şikâyet ile uzlaştırmanın doğurduğu özel sorunlar, (v) uygulamaya dönük kısa kontrol listeleri bütüncül bir çerçevede ele alınacaktır. Amaç, yalnızca madde numarası saymak değil; dosya pratiğinde küçük bir ayrıntının nasıl “büyük sonuç” üretebildiğini görünür kılmaktır.
Anahtar kelimeler: uzlaştırma, uzlaşma, şikâyet, şikâyet süresi, şikâyetten vazgeçme, kamu davasının düşmesi, CMK 253-255, TCK 73, iştirak, zincirleme suç, fikri içtima, tazminat, gizlilik
1. Şikâyet kurumunun niteliği ve ceza muhakemesindeki yeri
Şikâyet, soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda, yetkili kişinin belirli süre içinde yetkili makamlara başvurarak cezalandırma talebini açıklamasıdır. Şikâyet bir “hak”tır; kullanılıp kullanılmaması kural olarak şikâyet sahibinin iradesine bağlıdır. Bununla birlikte şikâyet, yalnızca duygusal bir tepki veya psikolojik bir tatmin aracı değildir. Ceza muhakemesi bakımından çoğu kez bir “kovuşturma şartı” gibi işlev görür: Şikâyet yoksa soruşturma başlamaz ya da sürdürülmez; şikâyet varsa devletin ceza adalet mekanizması devreye girer.
Kanun koyucu şikâyet şartını özellikle şu tür durumlarda tercih eder:
(i) fiilin toplumsal zararı ile bireysel zarar arasında hassas bir çizgi bulunması,
(ii) mağdurun iradesinin korunmasının, kamu yararından daha baskın görülmesi,
(iii) tarafların sosyal ilişkilerinin (aile, komşuluk, iş ilişkisi gibi) ceza tehdidi ile daha da yıpranmasının istenmemesi. Bu nedenle şikâyete bağlı suçlar çoğu zaman “yakın ilişki içinde yaşanan” veya “kişisel değerleri hedef alan” fiillerle ilişkilidir.
Şikâyet hakkı kime aittir? Genel kural, mağdura aittir. Ancak bazı suçlarda “suçtan zarar gören” de şikâyet hakkını kullanabilir. Mağdur ile suçtan zarar gören arasındaki fark, pratikte önemlidir: Mağdur fiilin doğrudan hedefidir; suçtan zarar gören ise fiilden dolayı korunan hukuki menfaati ihlal edilen kişiyi de kapsayabilir. Örneğin konut dokunulmazlığının ihlalinde konut zilyedi; hakaret suçunda doğrudan hedef alınan kişi; basit yaralamada vücut bütünlüğü ihlal edilen kişi şikâyet hakkının asıl sahibidir. Tüzel kişiler bakımından da (örneğin güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık gibi) temsil organı üzerinden şikâyet gündeme gelebilir.
Şikâyet beyanının şekli açısından kanun katı bir formalizm öngörmez; sözlü veya yazılı şekilde yapılabilir. Ancak uygulamada “kim şikâyetçi, neye şikâyetçi, hangi tarihte öğrendi, hangi fiil hangi suça vücut veriyor” gibi noktalar ileride tartışma yaratacağından, şikâyetin mümkün olduğunca somutlaştırılması ve delil listesi ile desteklenmesi dosya sağlığı açısından önemlidir. Şikâyet, tek başına mahkûmiyet sebebi değildir; yalnızca muhakemenin başlamasına yarar. Bu nedenle şikâyetin kapsamının net çizilmemesi, ileride “nitelendirme” ve “içtima” tartışmalarını büyütür.
2. Şikâyet süreleri: altı ay kuralı, başlangıç anı ve teknik ihtimaller
TCK m.73’e göre şikâyete bağlı suçlarda şikâyet süresi kural olarak altı aydır. Bu süre, hak düşürücü niteliktedir; yani süresi içinde kullanılmayan şikâyet hakkı sonradan canlanmaz. Sürenin işlevi, hukuki güvenliktir: Olayın üzerinden uzun süre geçtikten sonra “ani bir şikâyet” ile ceza muhakemesinin başlatılması, delillerin sağlıklı toplanmasını zorlaştırabilir; kişiler üzerinde sürekli bir belirsizlik yaratabilir. Kanun, bu belirsizliği sınırlandırır.
Altı aylık sürenin başlangıcı, yalnızca fiilin öğrenilmesiyle değil; “fiil ve failin kim olduğunun öğrenilmesiyle” ilişkilidir. Failin kim olduğuna ilişkin bilgi belirsizse, mağdur fiili bilse bile sürenin başlamadığı savunulabilir. Bununla birlikte uygulamada, mağdurun failin kimliğini makul özenle belirleyip belirleyemeyeceği de tartışma konusudur. Kamera kayıtları, tanık beyanları, açık kimlik tespiti, sosyal medya yazışmaları veya aynı ortamda yaşama gibi olgular, “öğrenme” değerlendirmesinde önem kazanır.
Şikâyet süresi zamanaşımı süresini aşamaz. Yani altı aylık süre, dava zamanaşımı içinde kullanılmalıdır. Ayrıca hakaret suçu bakımından getirilen özel bir üst sınır, uygulamada ayrıca hatırlanmalıdır: Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı hakaret suçu yönünden, şikâyet süresi her halde fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yılı geçemez. Bu düzenleme, “faili sonradan öğrendim” iddiasıyla şikâyet süresinin yıllarca uzatılmasını engelleyen bir üst emniyet valfi gibi çalışır.
Sürenin başlangıcı bazı suç tiplerinde teknik zorluklar doğurur:
- Teşebbüs: Suç teşebbüs aşamasında kalmışsa, fiilin tamamlanma anı tartışmalı olabilir. Öğretide ve uygulamada, son icra hareketi veya fiilin hukuki anlamda sona erdiği an, süre hesabında önem kazanır.
- Mütemadi (kesintisiz) suçlar: Fiilin belli bir süre devam ettiği durumlarda, mağdur her gün aynı ihlale maruz kalıyorsa “ilk gün öğrendi” diyerek sürenin işletilmesi hakkaniyete aykırı sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle kesintinin gerçekleştiği anın, şikâyet süresinin başlangıcında dikkate alınması gerektiği görüşü güçlüdür.
- Zincirleme suç (TCK m.43): Birden fazla fiilin tek suç sayıldığı zincirleme yapılarda, şikâyet süresinin son fiilden itibaren değerlendirilmesi, zincirin tamamını kapsayan bir muhakemeyi mümkün kılar. Buna rağmen uygulamada zaman zaman “ilk öğrenme” üzerinden süre itirazları yapılabildiğinden, zincirleme yapıyı somut olgularla (tarih sıralaması, aynı mağdur, aynı suç işleme kararı göstergeleri) ortaya koymak gerekir.
Şikâyet süresi tartışması çoğu kez “tarih” meselesidir. Olay tarihi, öğrenme tarihi, failin öğrenildiği tarih ve başvuru tarihi; hepsi somut belge ile desteklenmelidir. Dijital delillerde (mesajlaşma, sosyal medya paylaşımları, arama kayıtları) zaman damgalarının korunması, ekran görüntülerinin doğrulanabilir şekilde saklanması ve delil listesinde açıkça gösterilmesi, süre itirazlarını azaltır.
3. Şikâyetten vazgeçme: düşme kararı, kabul meselesi ve şahsi haklar
Şikâyetten vazgeçme, şikâyet hakkı kullanıldıktan sonra şikâyetçinin bu iradesini geri almasıdır. Vazgeçme, fiilin “suç olmaktan çıktığı” veya “hukuka uygun hale geldiği” anlamına gelmez; yalnızca şikâyete bağlı suçlarda muhakemenin sürdürülmesini engelleyen bir sonuç doğurabilir. TCK m.73 sistematiğinde vazgeçmenin sonuçları, vazgeçmenin zamanına ve beyanın kapsamına göre değişir.
Zamanlama: Vazgeçme soruşturma evresinde gerçekleşirse çoğu kez kovuşturmaya yer olmadığı sonucunu doğurur; kovuşturma evresinde gerçekleşirse CMK m.223/8 kapsamında düşme kararı gündeme gelir. Buna karşılık hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçme infaza engel olmaz. Yani sanık hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet varsa, sonradan vazgeçme cezayı ortadan kaldıran “sihirli bir silgi” değildir.
Kabul meselesi: TCK m.73/6 uyarınca, kanunda aksi yazılı olmadıkça vazgeçme onu kabul etmeyen sanığı etkilemez. Bu hüküm, “aklanma hakkı” ile açıklanır. Sanık, vazgeçmeyi kabul etmeyerek yargılamanın sürmesini ve beraatle aklanmayı isteyebilir. Bu durumda mahkeme, yalnızca vazgeçme var diye otomatik düşme kararı vermek yerine, sanığın iradesini dikkate alarak yargılamayı sürdürebilir. Uygulamada bu mekanizma, özellikle sanığın mesleki itibarı veya kamu görevi bakımından “beraat” kararının önem arz ettiği dosyalarda gündeme gelir.
Şahsi haklardan vazgeçme: TCK m.73/7’ye göre kamu davasının düşmesi şikâyetten vazgeçmeye dayanmış ve vazgeçme anında şahsi haklardan da vazgeçildiği ayrıca açıklanmış ise, zarar gören artık hukuk mahkemesinde de dava açamaz. Bu hüküm, pratikte en fazla “dilekçe cümlesi” üzerinden zarar doğuran alanlardan biridir. Şikâyetten vazgeçmek, ceza davasını düşürmeye yarayabilir; ancak aynı metinde “şahsi haklarımdan da vazgeçiyorum” denmesi, tazminat gibi hukuk taleplerini de kapatabilir. Bu nedenle vazgeçme beyanı hazırlanırken, ceza muhakemesinin düşmesi ile hukuk davasındaki taleplerin ayrı kulvarlar olduğu bilinmeli; irade bu ayrımı yansıtacak şekilde açık ve ölçülü kurulmalıdır.
4. İştirak halinde şikâyetten vazgeçmenin etkisi ve uzlaştırma ile fark
Şikâyet ve vazgeçme, birden fazla fail bulunduğunda “bölünebilir mi?” sorusunu doğurur. TCK m.73/5, iştirak halinde suç işlenmişse sanıklardan biri hakkındaki şikâyetten vazgeçmenin diğerlerini de kapsadığını düzenler. Bu, şikâyetin bölünmezliği fikrine dayanır: Aynı fiil bakımından şikâyetçi, bazı faillerin kovuşturulmasını isteyip bazılarını istememe yoluyla muhakemeyi parçalayamaz. Böylece eşitlik ve hukuk güvenliği bakımından bir standart korunur.
Ancak uzlaştırma kurumunda farklı bir yaklaşım benimsenmiştir. CMK m.255’e göre, aralarında iştirak ilişkisi olsun veya olmasın birden çok kişi tarafından işlenen suçlarda ancak uzlaşan kişi uzlaşmadan yararlanır. Bu hüküm, uzlaştırmanın “kişiselleştirilmiş edim” mantığıyla uyumludur: Uzlaştırma, failin somut bir edim üstlenmesini bekler. Bir fail edim üstlenmiş ve mağdurla uzlaşmışken, diğer failin hiçbir edim üstlenmeden aynı sonuçtan yararlanması uzlaştırmanın adalet duygusunu zedeleyebilir.
Bu iki farklı yaklaşım, dosya stratejisi açısından önemlidir. Örneğin mağdur, tüm faillerle aynı anda barışmayı istemeyebilir; bazı failler zararı telafi etmeye yanaşırken bazıları direnebilir. Böyle bir durumda “şikâyetten vazgeçme” tüm failleri kapsayabileceği için mağdur aleyhine sonuç doğurabilir; buna karşılık uzlaştırma, uzlaşan fail açısından dosyayı sonuçlandırırken uzlaşmayan fail yönünden yargılamanın sürmesine imkân tanıyabilir. Bu fark, özellikle çok failli malvarlığı suçlarında veya birlikte işlenen basit yaralama dosyalarında uygulamada sıkça karşılaşılan bir kırılma noktasıdır.
5. Uzlaştırma: kapsam, usul, süreler ve hukuki sonuçlar (CMK 253-255)
Uzlaştırma, CMK m.253-255 arasında düzenlenen ve Adalet Bakanlığı tarafından çıkarılan yönetmelikle ayrıntılandırılan bir kurumdur. Amaç; mağdurun zararının giderilmesi, failin sorumluluğunu somut bir edimle üstlenmesi ve toplumsal barışın güçlendirilmesidir. Uzlaştırma, “cezadan kaçış” olarak görülmemelidir; fail açısından çoğu zaman somut bir yükümlülük (edim) içerir ve mağdur açısından zararın giderilmesini merkezine alır.
Kapsam: CMK m.253/1, uzlaştırmaya tabi suçları üç başlıkta toplar. (a) Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar. (b) Şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın kanunda tek tek sayılan bazı suçlar (örneğin kasten yaralamanın belirli halleri, taksirle yaralama, tehditin birinci fıkrası, konut dokunulmazlığının ihlali, hırsızlık, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık gibi). (c) Mağdurun veya suçtan zarar görenin gerçek veya özel hukuk tüzel kişisi olması şartıyla suça sürüklenen çocuklar bakımından üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren bazı suçlar. Öte yandan cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda ve kanunda açıkça sayılan bazı istisnai durumlarda uzlaştırma yolu kapalıdır.
Teklif ve bilgilendirme: Uzlaştırma teklifinde bulunulması halinde, kişiye uzlaşmanın mahiyeti ve uzlaşmayı kabul veya reddetmesinin hukuki sonuçları anlatılır. Bu bilgilendirme, uzlaştırmanın “özgür irade” temelini korur. Tarafa ulaşılamaması, adresinde bulunmaması veya yurt dışında olması gibi hallerde uzlaştırma yoluna gidilemeyebilir; bu nedenle iletişim bilgilerinin güncel olması pratikte önem taşır.
Süre ve müzakereler: Uzlaştırmacı, dosya içindeki belgelerin örnekleri kendisine verildikten itibaren kural olarak otuz gün içinde uzlaştırma işlemlerini sonuçlandırır; uzlaştırma bürosu bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatabilir. Müzakereler gizlidir. Müzakerelere şüpheli, mağdur, suçtan zarar gören, kanuni temsilci, müdafi ve vekil katılabilir. Taraflardan birinin müzakerelere katılmaktan imtina etmesi, uzlaşmayı kabul etmemiş sayılmasına yol açabilir.
Rapor ve savcılık değerlendirmesi: Uzlaştırma müzakereleri sonunda uzlaştırmacı rapor düzenler ve uzlaştırma bürosuna sunar. Uzlaşma gerçekleşmişse raporda tarafların imzaları ve uzlaşmanın ne suretle sağlandığı ayrıntılı şekilde yer alır. Cumhuriyet savcısı, uzlaşmanın tarafların özgür iradesine dayandığını ve edimin hukuka uygun olduğunu belirlerse raporu dosyada muhafaza eder.
Hukuki sonuçlar ve edim: Uzlaşmanın gerçekleşmesi halinde, şüphelinin edimi derhal yerine getirmesi durumunda soruşturma aşamasında kovuşturmaya yer olmadığı, kovuşturma aşamasında davanın düşmesi gibi sonuçlar doğabilir. Edimin ileri tarihe bırakılması veya takside bağlanması halinde durma kararı verilebilir; durma süresince zamanaşımı işlemez. Edim yerine getirilmezse yargılamaya kaldığı yerden devam edilir. Ayrıca edimin yerine getirilmemesi halinde uzlaşma raporu veya belgesi, ilam niteliğinde belge sayılabildiğinden mağdur açısından icra edilebilirlik önem taşır.
Gizlilik ve delil yasağı: Uzlaştırma müzakereleri sırasında yapılan açıklamalar, herhangi bir soruşturma ve kovuşturmada ya da davada delil olarak kullanılamaz. Bu kural, uzlaştırmanın güvenli bir iletişim zemini olmasını sağlar; tarafların “konuşursam aleyhime kullanılır” kaygısını azaltır.
Zamanaşımı ve masraf: İlk uzlaşma teklifinden itibaren uzlaştırma girişiminin sonuçsuz kaldığı veya uzlaştırmacının raporu büroya sunduğu ana kadar dava zamanaşımı ile kovuşturma koşulu olan dava süresi işlemez. Uzlaştırmacı ücreti ve uzlaştırma giderleri yargılama giderlerinden sayılır; uzlaşmanın gerçekleşmesi halinde bu giderlerin Devlet Hazinesi tarafından karşılanmasına ilişkin düzenlemeler bulunur.
Tazminat boyutu: Uzlaşmanın sağlanması halinde, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya uzlaşmadan sonra ortaya çıkan zararlar hariç olmak üzere soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamayacağı; açılmış davada feragat edilmiş sayılacağına ilişkin hüküm, uzlaştırmanın “bütüncül çözüm” mantığını yansıtır. Bu nedenle uzlaşma metni hazırlanırken zarar kalemleri açıkça konuşulmalı; edimin kapsamı, ödeme planı, ifa yeri ve muhtemel ihtilaf çözüm yöntemi mümkün olduğunca netleştirilmelidir.
6. Şikâyet - uzlaştırma kesişimi:
Şikâyetle uzlaştırma arasındaki ilişki, özellikle şikâyete bağlı suçlarda belirgindir. Şikâyete bağlı suçlarda şikâyet yoksa muhakeme başlamayacağından, uzlaştırma girişimi de fiilen gündeme gelmez. Şikâyet yapıldığında ise uzlaştırma, dosyayı daha erken ve onarıcı bir biçimde kapatabilecek bir “çıkış yolu” üretir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, şikâyetten vazgeçmenin ve uzlaştırmanın aynı amaçla kullanılabilecek iki seçenek gibi görünse de, farklı sonuçlar doğurduğudur.
Örneğin mağdurun temel beklentisi zararın giderilmesi ise, edim içermeyen bir vazgeçme, mağdurun menfaatini korumayabilir. Buna karşılık uzlaştırma, edimi merkezine aldığı için mağdurun zararının karşılanmasını daha görünür ve icra edilebilir hale getirebilir. Diğer yandan uzlaştırma, müzakerelerin gizliliği ve delil yasağı gibi güvenceler nedeniyle taraflar açısından “konuşulabilir” bir zemin oluşturur; vazgeçme ise çoğu zaman böyle bir müzakere altyapısı sunmaz.
Ayrıca iştirak halinde ortaya çıkan fark, aynı dosyada “hangi aracı seçeceğiz” sorusunun yanıtını değiştirebilir. Şikâyetten vazgeçme tüm failleri kapsayabilirken, uzlaştırma yalnızca uzlaşan fail bakımından sonuç doğurabilir. Bu fark, mağdurun iradesini ve failin edim üstlenme isteğini daha incelikli biçimde eşleştirmeye yarar.
Son olarak, uzlaştırma metinleri hazırlanırken sık yapılan bir hata şudur: Uzlaşma raporuna eklenen ifadelerin, ileride başka uyuşmazlıklar bakımından nasıl sonuç doğuracağı düşünülmez. Oysa uzlaştırmanın tazminat davası boyutu ve icra kabiliyeti, uzlaşma metninin bir “mini sözleşme” gibi dikkatle kurulmasını gerektirir. Şikâyetten vazgeçmede de aynı dikkat gerekir; özellikle şahsi haklardan vazgeçmeye ilişkin cümleler, hukuk davaları bakımından geri dönüşsüz etkiler doğurabilir.
7. İçtima bağlamında şikâyet ve uzlaştırma:
İçtima, tek bir olay örgüsünde birden fazla suç normunun devreye girdiği durumlarda hangi hükmün uygulanacağını belirleyen kurallar bütünüdür. Bu alan, şikâyet ve uzlaştırma bakımından “dosyanın hangi suçtan yürüdüğü” sorusunu hayati hale getirir. Çünkü şikâyete bağlılık ve uzlaştırma kapsamı, çoğu zaman suç tipine bağlıdır.
Görünüşte içtima ve bileşik suçlar: Bazı suçlar yapısı gereği başka suçları içinde eritir. Örneğin yağma suçu, cebir veya tehdidi unsur olarak barındırır. Bu durumda ayrıca bağımsız bir tehdit suçu değerlendirmesi yapılmaz. Böyle bir yapıda, olayda “tehdit var” diye dosyanın uzlaştırmaya tabi olacağını düşünmek yanlıştır; nitelendirme “bileşik suç” üzerinden kurulduğunda uzlaştırma imkânı kapanabilir. Benzer şekilde, neticesi sebebiyle ağırlaşmış hallerde alt suç tipi üzerinden şikâyet/uzlaştırma aramak çoğu kez sonuç vermez.
Fikri içtima: Tek bir fiille birden fazla suç oluştuğunda kural olarak en ağır cezayı gerektiren suçtan hüküm kurulur. Bu durumda şikâyete bağlı bir suç ile re’sen takip edilen bir suç birlikte doğmuşsa, dosya re’sen takip edilen suç üzerinden yürüyebilir. Şikâyetten vazgeçme, şikâyete bağlı suç yönünden etkili olsa bile, daha ağır suç re’sen takip ediliyorsa yargılama sürer. Uzlaştırmada da benzer bir gerilim vardır: Uzlaştırma kapsamına giren suç ile girmeyen suç aynı fiilde birleşmişse, bütün dosyayı uzlaştırmayla kapatmak her zaman mümkün olmayabilir. Bu nedenle “tek fiil - çok norm” dosyalarında önce içtima çözümü, sonra kurum seçimi gerekir.
Zincirleme suç: Birden çok fiilin aynı suç işleme kararının icrası kapsamında işlenmesi halinde zincirleme suç hükümleri uygulanır. Şikâyet süresinin başlangıcı ve vazgeçmenin kapsamı bu dosyalarda tartışmalıdır. Mağdur farklı tarihlerde tekrar tekrar aynı ihlale maruz kalmışsa, son fiil tarihi süre hesabında belirleyici olabilir. Uzlaştırma bakımından ise edimin zincirin tamamını kapsayacak şekilde tasarlanması, “parça parça uzlaşma” nedeniyle ortaya çıkabilecek yeni ihtilafları azaltır.
Birden fazla mağdur: Aynı olayda farklı mağdurlar varsa, şikâyet hakkı her mağdur için ayrı doğar; birinin vazgeçmesi diğerini bağlamaz. Uzlaştırmada da her mağdurun iradesi belirleyicidir. Bu nedenle içtimalı ve çok mağdurlu dosyalarda, “kimin hangi iradesi hangi sonucu doğurdu” sorusu, kararın gerekçesinde ve uygulama adımlarında açıkça izlenebilir olmalıdır.
Bu başlık altında altı çizilecek temel cümle şudur: İçtima analizi yapılmadan şikâyet veya uzlaştırma stratejisi kurulmaz. Dosyanın hukuki nitelendirmesi değiştikçe, şikâyet ve uzlaştırmanın etkisi de kökten değişir.
Sonuç
Şikâyet, ceza muhakemesinin başlamasını ve sürmesini belirli suçlar bakımından mağdurun iradesine bağlayan temel bir kurumdur. Uzlaştırma ise mağdurun zararının giderilmesini ve taraflar arasında onarıcı bir kapanış sağlanmasını hedefleyen kurumsal bir çözüm yoludur. Şikâyet süresi, vazgeçme beyanının kapsamı, kabul meselesi ve şahsi haklara ilişkin ifadeler; uzlaştırmada ise kapsam, süreler, gizlilik, edim tasarımı ve iştirak etkisi; dosyanın sonucunu çoğu kez esastan belirler.
İçtima ve iştirak hallerinde ise küçük bir ayrıntı tüm tabloyu değiştirebilir. Bu nedenle uygulamada “tek hamlelik” çözümler yerine, dosyanın suç tipini, taraflarını ve delil mimarisini dikkate alan sistematik bir yaklaşım gereklidir. Şikâyet ve uzlaştırma, doğru kurulduğunda hem mağdurun korunmasını hem de yargının daha etkin işlemesini sağlar; yanlış kurulduğunda ise yıllara yayılan uyuşmazlıkların başlangıç noktasına dönüşebilir.
Bilgilendirme Notu
Sadece bilgilendirme amacındadır; somut olaya göre hukuki süreç değerlendirilmelidir. Her somut uyuşmazlık, tarafların sıfatı, işlem ve eylemlerin niteliği, delillerin kapsamı ve olayın gerçekleşme koşulları dikkate alınarak kendi özelinde değerlendirilir. Bu nedenle metinde yer verilen örnek senaryolar, yalnızca açıklayıcı mahiyette olup genel kural veya kesin bir sonuca dayanak teşkil etmez; her olay bakımından ayrıca hukuki inceleme yapılması gerekir.
Avukat&Arabulucu
Behman Doğuhan BAYAT