Giriş

​

İcra takibinin amacı, alacaklıya etkin ve makul sürede tatmin sağlamaktır. Ancak cebrî icra, borçlunun insan onuruna yaraşır yaşamını sürdürebilmesi için gerekli asgari malvarlığı çekirdeğini tümden ortadan kaldıramaz. Bu çekirdeğin sınırlarını, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun 82 ve 83. maddelerinde düzenlenen haczedilemezlik kurumu çizer. Haczedilemezlik; kimi mal ve hakların hiç haczedilememesini (mutlak), kimilerinin ise kısmen veya şarta bağlı olarak haczini (nisbî) konu edinir. Bu sayede icra hukuku, alacaklının tatmini ile borçlunun asgari yaşamının korunması arasında ince bir denge kurar.

 

Bu makale; (i) haczedilemezlik kavramının normatif zemini ve amaçları, (ii) İİK m.82’deki mutlak haczedilmezlik alanı ile m.83’teki kısmi haczedilmezlik rejimini, (iii) istisnaları ve özel kanun ilişkilerini, (iv) şikâyet–itiraz usulü, ispat ve delil rejimini, (v) içtihat ekseninde haline münasip ev, ücret–maaş, sosyal güvenlik gelirleri ve meslekî araçlar gibi pratik başlıkları, (vi) uygulama hataları, örnek senaryolar ve kontrol listesi ile birlikte sistematik biçimde ele alır. Hedef, hukukî terminolojiye sadık kalarak uygulayıcıya adım adım ilerleyebileceği bir yol haritası sunmaktır.

 

Anahtar Kelimeler: haczedilemezlik; İİK m.82; İİK m.83; haline münasip ev; zorunlu ev eşyası; meslek ve sanat için gerekli araçlar; tarım araçları ve geçim hayvanları; ücret–maaş haczi; emekli aylığı; sosyal güvenlik gelirleri; nafaka istisnası; rehinli alacak; kamu alacağı; özel kanunlarda haczedilmezlik; şikâyet–icra mahkemesi; objektif–nisbî haczedilmezlik; feragat; muvafakat; karışım ve banka hesabı; dürüstlük kuralı; ölçülülük.

​

I. Normatif Çerçeve ve Kurumsal Amaç

​

Haczedilemezlik, cebrî icranın sosyal devlet ve insan onuru ilkeleriyle uyumlu yürütülmesi için kabul edilmiştir. Bir yandan alacaklının mülkiyet hakkını gerçekleştirmek gerekir; diğer yandan borçlunun ve ailesinin asgari yaşam standardı korunmalıdır. İİK m.82 ve m.83, bu dengeyi kural düzeyinde kurar:

​

• m.82: Bazı mal ve hakların hiç haczedilemeyeceği (mutlak) veya şartlı haczedilemeyeceği (nisbî) hâlleri tür esaslı sayar.

• m.83: Ücret, maaş, yevmiye, tahsisat gibi gelirlerin kısmen haczi; oran esası, istisnalar ve usul.

 

Düzenlemelerin ortak amacı; borçlunun “çalışma ve yaşama imkânını” yıkmadan alacaklı tatminini sağlamaktır. Bu nedenle haczedilemezlik hükümleri dar yorumla değil, koruma amacına uygun ve ölçülü yorumla uygulanmalıdır.

​

II. Kavramsal Ayrımlar: Mutlak–Nisbî Haczedilmezlik, Kısmi Haciz

​

Mutlak haczedilmezlik: Kanun, belirli mal ve hakların hiçbir surette haczedilemeyeceğini söyler. Bu hâllerde kamu düzeni ağır bastığından, şikâyet kural olarak süreye bağlı olmaksızın ileri sürülebilir.

Nisbî haczedilmezlik: Borçlunun kişisel ve ailevi durumu gözetilerek şartlı veya ölçülü koruma tanır (ör. “haline münasip ev”, “mesleki araçlar”). Uygulamada icra mahkemesi, somut dosyada bilirkişilik ve sosyal inceleme ile sınır çizer.

 

Kısmi haciz: Gelirlerin belli bir oranla haczi (ör. maaşın dörtte biri). Burada korunan, borçlunun geçim payıdır.

​

III. İİK m.82: Haczedilemeyen Mal ve Hakların Kategorileri

​

Kanun, tipik grupları örnekleyici bir sistematikle sayar. Somut dosyada benzer fonksiyona sahip unsurlar da koruma kapsamına alınabilir.

​

1) Kişisel kullanım ve zorunlu ev eşyaları

​

Borçlunun ve ailesinin temel yaşamını devam ettirmesi için gerekli yatak, yorgan, mutfak araçları, ısınma–aydınlatma için zorunlu eşyalar haczedilemez. Burada zorunluluk–lüks ayrımı önemlidir. Aynı türden birden fazla ve lüks nitelikli eşyalar (ikinci televizyon, pahalı espresso makinesi, oyun konsolu vb.) koruma dışında kalabilir.

 

2) Borçlunun “haline münasip” evi

 

Uygulamanın en tartışmalı alanlarından biridir. Amaç, borçlunun barınma hakkının korunmasıdır. “Haline münasip” ölçütü; borçlunun aile nüfusu, gelir düzeyi, sosyal statüsü, yaşadığı çevrenin rayiçleri ve konutun mimarî niteliği (metrekare, oda sayısı, lüks unsurlar) esas alınarak belirlenir.

​

• Lüks–israf: Konut, borçlunun halini ve yerel rayiçleri belirgin biçimde aşan lüks özellikler taşıyorsa koruma daralır.

• Birden fazla konut: Birden çok konut varsa, münasip olan dışındakiler haczedilebilir.

• Rehinli alacak: Konut üzerine ipotek tesis edilmişse, ipotek alacaklısı bakımından haczedilmezlik ileri sürülemez; ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla takipte rehne öncelik ilkesi geçerlidir.

• Taşınmazın satışı: Haczedilmezlik kabul edilirse, konut hacizden istisna edilir; “satıp bedelinden daha küçük almak” kural olarak zorlanamaz. Koruma, taşınmazın aynına ilişkindir.

 

3) Meslek ve sanat için zorunlu araç–gereçler

 

Borçlunun geçimini sağlayan meslek veya sanat için zorunlu araçlar (ör. ustanın takım çantası, zanaatkârın makinesi, serbest meslek erbabının bilgisayarı/kitapları) kural olarak haczedilemez. Burada “zorunluluk” ve “oranlılık” esastır: Aynı işlevi gören birden fazla ve pahalı ikame eşyalarda koruma daralır.

 

4) Tarımsal üretime özgü araç–hayvan ve tohumluk

 

Çiftçinin üretim için zorunlu traktör, saban, küçük tarım makineleri, geçim hayvanları, tohumluk ve bir yıllık yem haczedilemez. Amaç, borçlunun ekonomik varlığını tamamen çökertmemektir. Yalnız ticari nitelikteki veya verimliliği aşan ölçeklerde koruma daralabilir.

​

5) Bir yıllık erzak ve yakacak

 

Borçlu ve ailesinin asgarî geçim unsuru olarak bir yıllık yiyecek ve kışlık yakacak haczedilemez. Bu korunma, borçlunun beden ve sağlık bütünlüğü ile ilişkili olduğundan sıkı uygulanır.

 

6) Şahsa sıkı surette bağlı hak ve eşyalar

 

Nişan yüzüğü, madalya, şahsi hatıra niteliği ağır basan eşyalar gibi kişilikle bağlantılı unsurlar haczedilemez. Burada ölçü, duygusal değer değil, kişisel bağ ve ekonomik işlevin ayrımıdır.

 

7) Özel kanunlarda haczedilemez sayılanlar

 

Birçok özel kanun, sosyal nitelikli ödemeleri korur. Tipik örnekler: sosyal güvenlik gelir ve aylıkları, bazı burs–yardımlar, engelli ve bakım ödenekleri, şehit–gazi ödemeleri. Bu tür ödemelerde kural, olumsuz haciz yasağıdır; istisna çoğunlukla nafaka alacağıdır.

​

IV. İİK m.83: Gelirlerin Kısmen Haczi – Ücret, Maaş, Yevmiye, Tahsisat

​​​

M.83, borçlunun düzenli gelirleri üzerinde kısmi haciz rejimi kurar: net gelirin belli bir oranı haczedilebilir. Uygulamada dörtte bir asgari ölçüt olarak kabul görür; artırımı, borçlunun açık rızasına dayansa bile geçim hakkını zedelemeyecek ölçüde olmalıdır.

​

• Nafaka ayrıcalığı: Nafaka alacağı, kamu düzeni niteliği gereği üstün alacak sayılır; ücret ve sosyal güvenlik gelirleri bakımından da öncelikli haciz rejimi uygulanabilir.

• Birden çok haciz: Aynı ücret üzerinde birden fazla dosya varsa, sıra ve toplam kesinti oranı dikkatle yönetilmeli; borçlunun geçim payı mutlaka korunmalıdır.

• Serbest meslek–düzensiz gelir: Düzensiz gelirlerde icra mahkemesi, ortalama kazanç ve geçim koşullarını gözeten oranlı bir kesinti belirlemelidir.

​

V. İstisnalar ve Sınırlar: Nafaka, Rehin, Kamu Alacağı, Kötüye Kullanım​

​

1) Nafaka alacağı​

 

Borçlunun geçim payı korunurken, nafaka alacaklısının yaşam hakkı da korunur. Bu nedenle nafaka, ücret ve sosyal güvenlik gelirleri üzerinde geniş haciz imkânına sahiptir. “İki yaşam hakkı” arasında ölçülü bir denge kurulur; pratikte nafaka için kesinti oranları daha yüksek uygulanabilir.

​​

2) Rehinli alacaklar​

Haczedilemezlik, rehin hakkını bertaraf etmez. Rehinli mal bakımından, rehne dayalı takip söz konusuysa borçlu haczedilmezlik ileri süremez. Örneğin ipotekli konutta, ipotek alacaklısı rehin önceliğine dayanır.

​

3) Kamu alacağı ve özel kanunlar​

​

Bazı kamu alacakları (vergi, idari para cezaları vb.) özel takip rejimlerine tabidir. Özel kanun “haczedilemez” diyorsa, kural olarak haciz yasağı geçerlidir; ancak kanunun istisna koyduğu durumlarda (ör. nafaka) haciz mümkündür. “Özel kanun–genel kanun” çatışmasında özel kanun önceliği ve lex posterior ilkeleri gözetilir.

​

4) Haczedilmezlikten feragat ve muvafakat​

​

Borçlunun önceden feragati çoğu durumda geçersiz kabul edilir; zira korunan kamu düzeni ve asgari yaşamdır. Ücrette dörtte bir sınırını aşacak kesintiye geniş rıza verilmesi de uygulamada sınırlı kabul görür. Buna karşılık, özel kanunun açıkça izin verdiği yerlerde (ör. bazı sosyal güvenlik ödemelerinde açık rıza ile haciz), rızanın usulüne uygun, açık ve somut olması aranır.

​

5) Kötüye kullanım ve muvazaalı tasarruf​

​

Borçlunun hacizden kaçmak için malvarlığını yakınlara devretmesi, gelirini başka hesaplarda tutması gibi manevralar, tasarrufun iptali veya muvazaa hükümleri ile bertaraf edilir. Haczedilmezlik koruması, dürüst borçlu içindir; kötü niyet halinde hukuk düzeni korumayı daraltır.

​

VI. “Haline Münasip Ev”in Tespiti: Kriterler ve Uygulama​

​

İcra mahkemesi; borçlunun aile nüfusu, gelir düzeyi, yaşadığı semt ve rayiç, konutun metrekaresi, odaların fonksiyonu, ısıtma/izolasyon, ulaşım imkânı ve lüks unsurlar (jakuzili banyo, geniş teras vb.) gibi ölçütlerle münasiplik analizi yapar.

​

• Bilirkişi–keşif: Uygulamada gayrimenkul bilirkişisi ve çoğu kez sosyal inceleme raporu ile değerlendirme yapılır.

• Aşırı değer–satış: Konut açıkça lüks ise, haczedilmezlik reddedilebilir. Ancak sırf “bedeli yüksek” olduğu için haczedilmezlik kaldırılmaz; önemlisi borçlunun gerçek barınma ihtiyacıdır.

• Tek konut–kiraya verilmiş olması: Borçlunun fiilen oturduğu değil, barınma ihtiyacını karşılayan konut esas alınır; kiraya verilen konut ikinci konut gibi değerlendirilebilir.

​​

VII. Ücret, Maaş ve Sosyal Güvenlik Gelirleri​

​

1) Ücret–maaş haczi​

​

Net gelirin kural olarak dörtte biri haczedilir; artış, borçlunun açık rızasıyla dahi geçim hakkını zedelememelidir. Aynı ücret üzerinde birden fazla haciz olması hâlinde toplam kesinti makul sınır içinde tutulmalıdır.

​

2) Emekli aylığı, yaşlılık–malullük–ölüm aylıkları​

​

Sosyal güvenlik nitelikli gelirler, kurucu olarak haczedilmez kabul edilir; istisna olarak nafaka alacağı için haciz mümkün olabilir. Borçlunun açık ve somut rızası olmadan genel alacaklar yararına haciz uygulanmamalıdır.

​

• Banka hesabındaki karışım: Emekli aylığı sadece bu ödemenin yattığı “özel” hesapta tutulduğunda koruma etkili olur. Aylık, diğer gelirlerle karışmış, uzun süre birikmiş veya ticari hesap gibi kullanılan hesapta ise koruma tartışmalı hâle gelir. Uygulamada hâkim olan yaklaşım, kaynağı izlenebilir kısım yönünden korumanın devamı, karışan–biriken kısımda ise daraltılması yönündedir.​

 

3) Geçici ödenek–işsizlik–engelli yardımları​

​

Özel kanunlarda açık haciz yasağı bulunan ödenekler korunur. Yine nafaka istisnası hatırda tutulmalıdır.

​

VIII. Haczedilmezlik İddiasının Usulü: Şikâyet, Süre, İspat​

​

Haczedilmezlik şikâyeti, icra mahkemesine yapılır.

​

• Süre: Mutlak haczedilmezlik (ör. sosyal güvenlik ödemeleri, zorunlu ev eşyası) kamu düzeniyle ilgili olduğundan süreye tabi olmaksızın ileri sürülebilir. Nisbî haczedilmezliklerde (ör. haline münasip ev, meslek araçları), kural olarak yedi gün içinde şikâyet esastır; ancak uygulamada, borçlunun korunması amacıyla süre konusunda esnek yorumlar görülebilir.

• İspat: İddia sahibi borçludur; konut–aile–gelir durumu, meslek ve araçların zorunluluğu, gelir kaynağı gibi hususları belge ve bilirkişilik ile ortaya koymalıdır.

• Geçici koruma: Şikâyet sonuçlanana kadar haczin fiilen uygulanmasının doğuracağı telafisi güç riskler varsa, icra mahkemesinden geçici durdurma istenebilir.

• Karar: Haczin kaldırılmasına veya kısmen uygulanmasına karar verilebilir; karar, tazyik hapsi içeren bir yaptırıma yol açmaz, ancak icra müdürlüğünü bağlar.

​​

X. Örnek Senaryolar ve Çözümleme​

​

Senaryo 1 – Haline Münasip Ev mi, Lüks Konut mu?

 

Borçlu, 4 kişilik ailesiyle 180 m², yüksek standartlı site içinde oturuyor; tek konutu bu. Alacaklı haciz istiyor.
Çözüm: Münasiplik; aile nüfusu–gelir–yerel rayiç–konutun nitelikleri birlikte değerlendirilecek. Konut açık lüks değilse ve yerel rayiçlerde makulse, haczedilemezlik kabul edilebilir. İpotekli ise rehinli alacaklı bakımından istisna söz konusu.

​

Senaryo 2 – Emekli Aylığı ve Karma Hesap

​

Borçlunun emekli aylığı, başka gelirlerin de yattığı vadesiz hesapta birikiyor. Banka, hesaba gelen paraya genel haciz uyguluyor.

Çözüm: Kaynağı izlenebilir kısım yönünden haciz kaldırılmalı, karışan–biriken tutar için koruma dar yorumlanabilir. En sağlıklısı, emekli aylığının münhasır hesapta tutulmasıdır. Nafaka alacağı varsa istisna.

 

Senaryo 3 – Meslek Araçları ve İkame

Serbest fotoğrafçı, iki üst düzey kamera ve üç lens için haczedilmezlik istiyor.
Çözüm: Meslek için zorunlu çekirdek set korunur; aynı işlevi ikame eden fazla–lüks ekipmanlar haczedilebilir. Gelir–ihtiyaç–ikame denklemi kurulur.

 

Senaryo 4 – Ücrette Birikmiş Hacizler

 

Borçlunun net maaşı 30.000 TL; üç dosyada haciz var ve toplam kesinti 20.000 TL’ye çıkmış.

Çözüm: Kesinti, borçlunun geçim payını gözetmiyor; toplam kesinti ölçülü seviyeye çekilmeli (genel rejimde asgari ¼ esas), nafaka varsa öncelik verilmelidir.

 

Senaryo 5 – Çiftçi ve Tarım Araçları

​

Borçlu çiftçi; küçük traktör, saban ve iki büyükbaş hayvan için haczedilmezlik istiyor.
Çözüm: Geçim–üretim bağlantısı açık. Araç–hayvan üretim için zorunlu ise korunur. Ticari ölçeği aşan fazlalar haczedilebilir.

​

!!! Her somut uyuşmazlık, tarafların sıfatı, işlem ve eylemlerin niteliği, delillerin kapsamı ve olayın gerçekleşme koşulları dikkate alınarak kendi özelinde değerlendirilir. Bu nedenle metinde yer verilen örnek senaryolar, yalnızca açıklayıcı mahiyette olup genel kural veya kesin bir sonuca dayanak teşkil etmez; her olay bakımından ayrıca hukuki inceleme yapılması gerekir.

​

Sonuç​​

​

Haczedilemezlik, icra hukukunun denge ayarıdır: Alacaklının mülkiyet hakkını etkin kılarken borçlunun asgari yaşam ve çalışma imkânını güvence altına alır. İİK m.82–83’ün doğru uygulanması, üç temel ilkeye dayanır:

​

1. Amaç odaklı yorum: Kurum, kötü niyetli borçluyu değil, dürüst borçluyu korur; alacaklının tatmini ölçüsüz biçimde geciktirilmemelidir.

2. Somut olay incelemesi: “Haline münasip ev”, “meslek araçları”, “tarımsal ekipman” gibi başlıklarda bilirkişilik–keşif–sosyal inceleme ile gerçek ihtiyaç saptanmalıdır.

3. Özel kanun ve istisna hassasiyeti: Nafaka, rehin ve özel kanun öncelikleri başta olmak üzere istisnalar titizlikle uygulanmalıdır.

 

Bu çerçeve, icra organlarına ve yargı makamlarına ölçülü, gerekçeli ve öngörülebilir kararlar için yol gösterir; borçlu–alacaklı dengesini hukuken ve sosyal olarak sürdürülebilir kılar.

​

​*sadece bilgilendirme amacındadır; somut olaya göre hukuki süreç değerlendirilmelidir. 

​

​

Avukat&Arabulucu

Behman Doğuhan BAYAT

​