Arama ve El Koyma (CMK 116-134)Uygulama, Şartlar, Usul Güvenceleri ve Dijital Aramalar.

​

1. Giriş

​

Ceza muhakemesinde “arama” ve “el koyma”, suç şüphesinin araştırılması ve delillerin güvence altına alınması için öngörülmüş koruma tedbirleridir. Bu tedbirlerin ortak özelliği, devletin bireyin temel hak alanına doğrudan temas etmesidir: konuta girilir, eşya incelenir, dijital cihazlara erişilir; kimi zaman şirket varlıkları geçici olarak yönetim dışına alınır. Tam da bu nedenle arama-el koyma, bir yandan maddi gerçeğe ulaşmanın pratik aracı; diğer yandan ise keyfiliğe açık bir güç alanıdır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK), 116 ilâ 134. maddeler arasında arama ve el koymayı ayrıntılı şekilde düzenleyerek bu güç alanını hukuki sınırlar içine çekmeye çalışır.

​

Bu makalede CMK 116-134 hükümleri ekseninde; adli arama şartları, arama kararının içeriği, gece araması, aramada hazır bulunma güvenceleri, el koyma usulü, şirket ve malvarlığı değerlerine el koyma ile bilgisayarlarda/cep telefonlarında arama-kopyalama-el koyma (CMK 134) başlıkları ele alınacaktır. Ayrıca hukuka aykırı arama veya el koymanın delil değerine etkisi ve başvuru yolları da uygulamaya dönük bir perspektifle açıklanacaktır.

Anahtar kelimeler: arama, adli arama, önleme araması, el koyma, CMK 116-134, makul şüphe, gecikmesinde sakınca bulunan hal, dijital arama, hukuka aykırı delil, itiraz, iade.

​

2. Kavramsal ve Anayasal Çerçeve

​

Arama ve el koyma tedbirleri, “koruma tedbirleri” kategorisi içinde değerlendirilir: henüz hüküm verilmeden önce, soruşturma/kovuşturmanın sağlıklı yürütülmesini güvence altına almak için geçici müdahaleler yapılır. Geçicilik, ölçülülük ve yargısal denetim bu tedbirlerin omurgasıdır.

​

Arama-el koyma alanında anayasal çerçeve üç temel eksen üzerinden okunur: (i) özel hayatın gizliliği ve kişisel verilerin korunması, (ii) konut dokunulmazlığı, (iii) adil yargılanma ve hukuka aykırı delil yasağı. Arama çoğu zaman konuta veya kişiye yöneldiği için konut dokunulmazlığı ve özel hayat alanına girer; el koyma ise mülkiyet ve ekonomik özgürlük alanında yoğunlaşır. Dijital aramalar ise hem özel hayat hem haberleşme hem de kişisel veri boyutunu birlikte taşır.

Bu noktada pratik bir ilke önemlidir: Arama-el koyma kararı, suçla mücadele amacıyla verilen sınırsız bir izin belgesi değildir. Kararın konusu, kapsamı, süresi ve gerekçesi somut olaya göre belirlenmeli; müdahalenin amacı ile kullanılan araç arasında makul bir oran kurulmalıdır. Bu oran kurulmadığında iki sonuç doğar: (1) temel hak ihlali iddiası, (2) elde edilen bulguların yargılamada delil olarak kullanılmasının tartışmalı hâle gelmesi.

​

3. Adli Arama (CMK 116-121): Şartlar ve Usul Güvenceleri

​

CMK m.116, adli aramanın “eşik” şartını makul şüphe olarak kurar: şüpheli veya sanığın yakalanabileceği yahut suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe varsa; kişinin üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir. Buradaki makul şüphe, soyut kanaat veya genel istihbari bilgi ile yetinmeyen; somut olgularla desteklenen bir değerlendirmeyi ifade eder. Aramaya gerekçe gösterilen olgular ile aranacak yer/kişi arasında bağlantı kurulabilmelidir.

CMK m.117 ise aramanın şüpheli/sanık dışındaki kişilere yönelmesini sınırlayan özel bir koruma getirir. Üçüncü kişiler bakımından arama, kural olarak delil veya şüphelinin o yerde bulunduğunun kabulünü mümkün kılan somut olayların varlığını gerektirir. Böylece, yakın çevre taraması şeklindeki geniş ve belirsiz aramalara karşı bir filtre oluşturulur.

​

3.1. Gece Araması Yasağı ve İstisnaları (CMK 118)

​

CMK m.118’e göre konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz. Bu kural, konut dokunulmazlığının en yoğun korunduğu zaman dilimine ilişkin açık bir güvencedir. Ancak suçüstü hâli veya gecikmesinde sakınca bulunan hâller ile yakalanmış/gözaltına alınmış olup firar eden kişi ya da tutuklu/hükümlünün yeniden yakalanması amacıyla yapılan aramalar bu yasağın dışındadır.

​

Uygulamada tartışma genellikle gece kavramının sınırında ve gecikmesinde sakınca gerekçesinin otomatik kullanılmasında ortaya çıkar. Bu nedenle arama tutanağında; aramanın başlama-bitiş saatleri, gece yasağına neden uyulamadığı, gecikme halinde hangi somut tehlikenin doğacağı gibi hususların ayrıntılı şekilde yer alması, sonradan yapılacak denetim açısından belirleyicidir.

​

3.2. Arama Kararı/Emri ve İçeriği (CMK 119)

​

Arama kural olarak hâkim kararıyla yapılır. CMK m.119, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile kolluğun arama yapabileceğini düzenler. Bununla birlikte gecikmesinde sakınca istisnası, kuralın yerine geçen bir rutin değil; somut olayda hâkim kararının beklenmesi halinde delilin kaybolması, şüphelinin kaçması veya telafisi güç zararın doğması gibi gerçek bir riskin bulunduğu hâllerde başvurulabilecek dar bir alandır.

Arama karar veya emrinde üç unsurun açıkça gösterilmesi gerekir: (i) aramanın nedenini oluşturan fiil, (ii) aranılacak kişi ve/veya aramanın yapılacağı yerin adresi yahut aranacak eşya, (iii) kararın/emrin geçerli olacağı süre. Bu unsurlar, aramanın genişleyerek farklı yerlere yayılmasını engelleyen hukuki çerçeveyi oluşturur. Ayrıca arama tutanağına işlemi yapanların açık kimliklerinin yazılması ve el koyma doğması halinde CMK 127/1’in uygulanacağı hususları madde metninde özellikle vurgulanır.

​

3.3. Aramada Hazır Bulunma, Arama Tanıkları ve Avukatın Rolü (CMK 119/4 ve 120)

​

Arama, sadece bulgu arama değil; aynı zamanda sonradan yargısal denetime konu olacak bir işlemdir. Bu nedenle CMK, arama anında bulunabilecek kişiler ve tanıklar bakımından güvenceler öngörür.

​

CMK m.120’ye göre; aranacak yerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir. Kendisi yoksa temsilcisi; bu da yoksa ayırt etme gücüne sahip hısımlarından biri veya birlikte oturan bir kişi ya da komşu hazır bulundurulur. Üçüncü kişiye ait yerlerde (CMK 117/1) zilyede, mümkünse aramaya başlamadan önce, aramanın amacı hakkında bilgi verilir. Aynı maddede, kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olunamayacağı açıkça düzenlenmiştir.

​

Öte yandan CMK m.119/4, Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapılabilmesi için o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişinin bulundurulmasını öngörür. Uygulamada bu iki kişinin arama tanığı olarak anılması yaygındır. Bu güvencenin amacı; arama sırasında bulgu yerleştirme/ekleme iddialarını azaltmak, işlemin şeffaflığını artırmak ve tutanağın ispat gücünü güçlendirmektir.

​

3.4. Arama Sonunda Verilecek Belge ve Delil Listesi (CMK 121)

​

CMK m.121, arama sonrası kişiye verilecek belgeleri düzenler. Arama yapılan kişi, istemi üzerine; aramanın CMK 116-117’ye göre yapıldığını ve aramaya konu fiilin niteliğini belirten bir belge alabilir. Ayrıca istemi üzerine, el konulan veya koruma altına alınan eşyanın listesini içeren bir defter (uygulamada delil listesi/enventeri) verilir. Eğer şüpheyi haklı kılan bir şey elde edilmemişse, bunu belirten bir belge de talep edilebilir.

​

Bu düzenleme savunma ve denetim açısından kritik bir sonuç doğurur: El konulduğu iddia edilen eşya/cihaz/evrakın ne olduğunun, hangi koşullarda alındığının ve kimler tarafından teslim alındığının belgelendirilmesi mümkün olur. Sonraki aşamada zincirleme muhafaza (chain of custody) tartışmaları için başlangıç noktası arama tutanağı ve bu envanterdir. Bu nedenle belge ve defterin bir nüshasının derhal istenmesi, ileride doğabilecek uyuşmazlıkları azaltır.

​

4. El Koyma (CMK 123-134): Genel Çerçeve ve Türler

​

El koyma, bir eşyanın veya malvarlığı değerinin, delil olma veya müsadere/geri verme işlemlerinin güvenceye alınması amacıyla geçici olarak zilyetlikten çıkarılmasıdır. CMK’da el koyma, arama sonrası bulgunun korunması gibi görünse de, bazen arama yapılmadan da (örneğin belirli belgelere veya malvarlığı değerlerine yönelik) uygulanabilir.

​

CMK m.123 ve devamı, el koymanın karar merciini, kapsamını, muhafaza yöntemlerini ve üçüncü kişilerin haklarını dengeleyen hükümler içerir. Bu hükümler, özellikle iki soruya cevap verir: (i) Hangi şartlarda ve kim tarafından el koyma kararı verilebilir? (ii) El koyma işlemi gerçekleştikten sonra ilgili kişi hangi güvencelere ve başvuru yollarına sahiptir?

​

4.1. El Koyma Kararı, Savcı Emri ve Hakim Onayı Mantığı

​

El koymada temel ilke yargısal karar güvencesidir. Kanun bazı hâllerde savcı emriyle işlem yapılmasına imkan tanısa da, bu yetki çoğunlukla gecikmesinde sakınca mantığıyla sınırlanır ve daha sonra hakim denetimine tabi olur. Bu yapı, arama (CMK 119) ile paralel bir koruma mimarisi kurar.

​

Uygulamada özellikle şu ayrımı net tutmak gerekir: Arama kararı, her zaman sınırsız bir el koyma yetkisi doğurmaz. Kararın kapsamına girmeyen veya suçla ilgisi kurulmamış eşyaya el konulması, ölçülülük ve hukuki bağlantı bakımından ayrıca tartışma yaratır. Bu nedenle tutanakta el koymanın gerekçesi ve el konulan eşyanın suçla bağlantısı somutlanmalıdır.

​

4.2. Postada El Koyma ve Gizlilik Hassasiyeti

​

CMK’nın el koymaya ilişkin hükümleri arasında, posta gönderileri ve haberleşme alanına temas eden düzenlemeler özel bir hassasiyet taşır. Postada el koyma, haberleşmenin gizliliği ve özel hayatın korunmasıyla doğrudan bağlantılıdır. Bu nedenle kararın gerekçesi, kapsamı ve süresi, genel taramaya dönüşmeyecek şekilde dar yorumlanmalıdır.

​

Uygulamada gönderinin açılması, incelenmesi, kopyalanması ve muhafazası gibi işlemlerin her biri ayrı müdahale boyutu taşır. Soruşturma amacı bakımından gerekli olanla yetinmek, ölçülülük ilkesinin pratik karşılığıdır.

​

4.3. Şirket ve Malvarlığı Değerlerine El Koyma (CMK 128) ve Kayyım (CMK 133)

​

CMK m.128, belirli suçlar bakımından şüpheli/sanığa ait taşınmazlara, hak ve alacaklara; banka ve diğer finans kuruluşlarındaki her türlü hesaba; şirket paylarına veya ortaklık haklarına yönelik el koyma tedbirinin çerçevesini çizer. Bu tedbirin özelliği, delil elde etmeye ek olarak müsadere veya kamu alacağının güvenceye alınması gibi ekonomik sonuçlar doğurabilmesidir. Bu nedenle kararın gerekçesinde; suçla bağlantı, kuvvetli şüphe, ölçülülük ve malvarlığı değerinin niteliği açıkça ortaya konulmalıdır.

​

CMK m.133 ise şirket yönetimi için kayyım atanması gibi daha ileri bir müdahaleyi düzenler. Kayyım uygulaması, şirketin yönetim organlarına geçici olarak müdahale anlamına geldiğinden, hem mülkiyet hem de ekonomik özgürlükler bakımından daha yüksek bir gerekçelendirme standardı gerektirir.

​

Bu iki düzenlemenin ortak pratik sonucu şudur: El koyma veya kayyım, cezalandırma değildir; amaç, soruşturma/kovuşturmanın güvenliğini ve muhtemel müsadere/iadeyi güvenceye almaktır. Bu amaçla bağlantısı zayıflayan veya soruşturma ilerledikçe gerekliliği kalmayan tedbirlerin kaldırılması talep edilebilir.

​

5. Dijital Materyallerde Arama ve El Koyma (CMK 134): Bilgisayarlar, Telefonlar, Bulut Hesapları

​

CMK m.134, bilgisayarlarda, bilgisayar programlarında ve kütüklerinde arama; kopyalama ve el koyma işlemlerini özel olarak düzenler. Dijital delillerin doğası, klasik eşya delillerinden farklıdır: bir dosyanın kopyalanması, asli veriyi yok etmeden aynı içeriği üretir; aynı cihaz içinde farklı kişilere ait çok sayıda kişisel veri bulunabilir; veriler şifreli olabilir veya bulutta tutulabilir. Bu nedenle kanun, yerinde inceleme, kopya (imaj) alma ve bütünlük kontrolü gibi teknik-usul ilkeleriyle müdahaleyi çerçeveler.

​

CMK 134 uygulamasında üç eşik özellikle vurgulanır: (i) kuvvetli şüphe, (ii) başka suretle delil elde etme imkanının bulunmaması, (iii) işlemin hakim kararıyla (acil hallerde savcı kararıyla) yapılması. Bu eşikler, dijital aramanın kolay delil alanına dönüşmesini engellemeyi amaçlar.

​

5.1. Kopyalama (İmaj), Bütünlük ve Hash Mantığı

​

Dijital materyallerde en kritik konu, verinin bütünlüğünün korunmasıdır. Yerinde inceleme yapıldığında dahi, sistemin çalışması sırasında otomatik yazma işlemleri gerçekleşebilir; bu da sonradan delilin değiştirildiği iddialarına zemin oluşturur. Bu nedenle uygulamada, mümkün olan ölçüde adli kopya (imaj) alınması ve kopyanın bütünlüğünün hash değerleriyle doğrulanması tercih edilir.

​

Burada temel amaç şudur: İnceleme, mümkünse kopya üzerinden yapılsın; asli cihaz en kısa sürede iade edilebilsin; verinin tümüne değil, soruşturma konusu ile ilgili kısmına odaklanılsın. Böylece hem müdahale daraltılır hem de iş ve özel hayat üzerindeki etkiler azaltılır.

​

5.2. Cep Telefonları ve Mesajlaşma Uygulamaları: CMK 134 ile Çakışan Alanlar

​

Uygulamada CMK 134 tartışmalarının önemli bir bölümü cep telefonları ve mesajlaşma uygulamalarında (örneğin WhatsApp, Signal, Telegram) yoğunlaşır. Telefonlar, sadece cihaz değil; aynı zamanda kişinin iletişim geçmişini, konum verilerini, fotoğraflarını, sağlık ve bankacılık verilerini ve sosyal çevresini barındıran yoğun bir kişisel veri havuzudur.

Bu nedenle telefon incelemesinde, arama-kopyalama-el koyma kararının kapsamı kritik hale gelir. Karar, mümkün olduğunca; hangi suç şüphesi bakımından, hangi zaman aralığına ilişkin ve hangi veri türlerine erişileceğini belirlemelidir. Aksi hâlde tüm hayatın taranması şeklindeki geniş incelemeler, ölçülülük ve özel hayatın korunması bakımından ciddi risk taşır.

​

5.3. Bulut Depolama ve Uzak Sunucular: Yetki ve Sınır Sorunu

​

Bulut depolama (cloud) sistemlerinde veri, cihazın içinde değil, uzaktaki sunucularda tutulabilir. Bu durumda cihaza el koymak tek başına delile erişim sağlamayabilir. Uygulamada bulut hesaplarına erişim, çoğu zaman cihaz üzerinde oturum açıkken mümkün olur; bu da aramanın fiilen hesap aramasına dönüşmesine yol açar.

Burada iki temel sorun ortaya çıkar: (i) yetki ve sınır - hangi veri kümesinin, hangi kapsamla inceleneceği; (ii) üçüncü kişilerin verileri - aynı hesap içinde başka kişilerin yazışmaları, fotoğrafları veya paylaşılan klasörleri bulunabilir. Bu nedenle dijital arama işlemlerinde en az veriyle en çok doğrulama mantığı benimsenmeli; gereksiz veri kopyalamadan kaçınılmalıdır.

​

6. Hukuka Uygunluk Denetimi ve Delil Değeri: CMK 206/2-a, 217/2 ve 230/1-b Perspektifi

​

Arama ve el koyma işlemlerinde yapılan usul hataları, sadece idari bir eksiklik olarak kalmaz; çoğu zaman yargılamanın sonucunu etkileyen hukuka aykırı delil tartışmasını doğurur. CMK m.206/2-a, kanuna aykırı olarak elde edilmiş delilin reddolunacağını açıkça düzenler. CMK’nın delil değerlendirmesine ilişkin sisteminde ise yüklenen suçun hukuka uygun şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebileceği vurgulanır. Hükmün gerekçesinde de, hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delillerin ayrıca ve açıkça gösterilmesi gerekir.

​

Bu düzenlemeler birlikte okunduğunda ortaya çıkan sonuç şudur: Arama-el koyma işleminin hukuka uygunluğu, delilin kullanılabilirliğini belirleyen temel eşiktir. Dolayısıyla savunma açısından arama kararı, arama tutanağı, el koyma tutanağı, delil listesi/emanet kaydı ve hakim onayı süreçleri; soruşturmanın ilk anından itibaren dikkatle izlenmelidir.

6.1. Tipik Hukuka Aykırılık Alanları

​

Uygulamada sık görülen hukuka aykırılık iddiaları belirli başlıklarda toplanır:

​

1. Makul şüphe ve somut gerekçe eksikliği: Arama kararında fiilin ve bağlantının soyut kalması.

2. Kapsamın aşılması: Kararda belirtilmeyen yerlere yönelme veya belirlenen süre sınırını aşma.

3. Gece araması yasağının ihlali: İstisna gerekçesinin tutanakta somutlanmaması.

4. Arama tanıkları ve avukatın bulunması: CMK 119/4 ve 120 güvencelerinin işletilmemesi.

5. Dijital kopyalama hataları: İmaj alınmadan doğrudan cihazın uzun süre alıkonulması veya bütünlük/emanet zincirinin belirsizliği.

 

Bu iddiaların her biri tek başına mutlak bir sonuç doğurmayabilir; ancak dosyanın bütününde delilin tek veya belirleyici olup olmadığı, yargılamanın hakkaniyeti ve müdahalenin ölçülülüğü bakımından ciddi tartışma yaratır. Bu nedenle hukuka aykırılık iddiası, somut olayın tüm koşullarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

​

6.2. Başvuru Yolları: İtiraz, İade Talebi ve Tazminat (CMK 141)

​

Arama ve el koyma kararlarına karşı kural olarak itiraz yolu (CMK 267 vd.) işletilebilir. İtirazın etkinliği, çoğu zaman işlemden hemen sonra tutanağın temin edilmesine ve hukuka aykırılık iddialarının somutlaştırılmasına bağlıdır. El konulan eşyanın iadesi talebi de, tedbirin gerekliliği ortadan kalktığında gündeme gelir.

​

Ayrıca CMK m.141, kanunda öngörülen koşullar dışında gerçekleştirilen arama ve el koyma işlemleri nedeniyle tazminat isteme imkanını düzenler. Bu yol, her somut olayda farklı koşullara bağlı olmakla birlikte, arama-el koyma sürecinin sonradan denetimi açısından önemli bir hak arama mekanizmasıdır.

​

7. Uygulamada Pratik Notlar: Tutanak Okuryazarlığı ve Dijital İnceleme Yönetimi

​

Arama ve el koyma işlemlerinde tutanak okuryazarlığı en kritik becerilerden biridir. Tutanak, çoğu zaman olayın tek resmi kaydıdır ve sonraki yargısal denetimde başlangıç noktasıdır. Bu nedenle tutanakta şu unsurların bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir: karar/emir numarası ve tarihi, aramanın başlama-bitiş saati, aramayı yapan görevlilerin kimlikleri, hazır bulunanlar (zilyet/komşu/tanık/avukat), bulunan ve el konulan eşyanın ayrıntılı tarifi, mühürleme/emanet işlemleri, imza ve şerhler.

​

Dijital incelemelerde ise teknik süreç kadar, sürecin belgelendirilmesi de önemlidir. İmaj alma işlemi yapıldıysa bunun yöntemi, kullanılan araçlar, hash değerleri ve teslim-tesellüm bilgileri tutanakta yer almalıdır. İnceleme sırasında kişisel verilerin gereksiz şekilde çoğaltılması veya soruşturma dışı verilerin dosyaya girmesi, hem temel haklar hem de delilin kabulü bakımından sorun yaratabilir.

​

Son olarak, arama-el koyma tedbirinin amacı her zaman hatırlanmalıdır: maddi gerçeğe ulaşmak için gerekli olanı güvence altına almak. Amaç dışına taşan, süreklileşen veya ölçüsüzleşen müdahaleler, çoğu zaman soruşturma hedeflerine katkı sağlamadığı gibi dosyayı hukuki tartışmalar içinde kilitleyebilir.

​

8. Sonuç

​

CMK 116-134 aralığındaki düzenlemeler, arama ve el koymayı maddi gerçeğe ulaşma ile temel hakların korunması arasında konumlandırmaya çalışır. Bu dengenin pratiğe yansıması; kararların somut gerekçelendirilmesine, işlemlerin şeffaf biçimde tutanaklaştırılmasına, avukatın hazır bulunma hakkı ve arama tanıkları gibi güvencelerin etkin işletilmesine bağlıdır.

​

Dijital arama-kopyalama-el koyma uygulamaları ise, klasik arama hukukunun ötesinde bir hassasiyet gerektirir. Cihazların içerdiği veri yoğunluğu, üçüncü kişilerin verileri ve bulut sistemleri nedeniyle kapsam sorunu daha da büyür. Bu alanda ölçülülük ve bütünlük denetimi, hem temel hakların korunması hem de delilin güvenilirliği için vazgeçilmezdir.

Son tahlilde, arama ve el koyma tedbirleri ne tamamen yasaklanabilir ne de sınırsızca serbest bırakılabilir. Hukukun hedefi, etkin soruşturma ile insan onuruna saygı arasında sürdürülebilir bir denge kurmaktır
 

​

*Sadece bilgilendirme amacındadır; somut olaya göre hukuki süreç değerlendirilmelidir. Her somut uyuşmazlık, tarafların sıfatı, işlem ve eylemlerin niteliği, delillerin kapsamı ve olayın gerçekleşme koşulları dikkate alınarak kendi özelinde değerlendirilir. Bu nedenle metinde yer verilen örnek senaryolar, yalnızca açıklayıcı mahiyette olup genel kural veya kesin bir sonuca dayanak teşkil etmez; her olay bakımından ayrıca hukuki inceleme yapılması gerekir.

​

​

Avukat&Arabulucu

Behman Doğuhan BAYAT

​

​

​